Nói "anh giúp em rửa bát" là ngầm coi việc nhà thuộc về vợ, còn chồng làm là làm ơn; nói "việc của nhà mình" thì cả hai cùng là chủ. Đổi chữ không tự nó làm việc nhà nhẹ đi, nhưng nó đổi cách hai người nhìn nhau: người "giúp" chờ được nhờ và chờ được cảm ơn, người làm chủ tự nhìn thấy việc và tự làm. Muốn có tác dụng, đổi chữ phải đi kèm đổi việc, nghĩa là mỗi người nhận trọn phần của mình.
Chuyện này không chỉ có ở phía chồng. Có nhà người vợ "giúp chồng" trông cửa hàng, "giúp chồng" lo giấy tờ, và cũng mang cảm giác mình chỉ là người phụ. Cùng một cơ chế, chỉ đổi vai.
Chữ "giúp" nói gì về cách hai người nhìn việc nhà
Khi mình giúp ai, việc đó là của người kia. Mình làm thì tốt, không làm cũng chẳng sao, và người được giúp nên biết ơn. Đó là nghĩa thông thường của chữ giúp, ai cũng hiểu. Áp nghĩa đó vào việc nhà, ta có một bức tranh: căn nhà là trách nhiệm của một người, người kia là người tốt bụng ghé tay vào.
Bức tranh đó lộ ra trong những câu rất bình thường. "Hôm nay anh giúp em trông con nhé", dù đó là con của chính anh. "Để anh giúp em đi chợ", dù cả nhà cùng ăn. "Chồng em tốt lắm, hay giúp em việc nhà", một lời khen mà người vợ nói ra thật lòng, nhưng cũng là lời xác nhận rằng việc nhà vốn không phải của anh.
Người dùng chữ giúp phần lớn không có ý xấu. Nhiều người chồng nói vậy vì lớn lên trong nhà mà bố chỉ "giúp mẹ" vài việc, và họ thấy mình đã tiến bộ hơn bố. Nhiều người vợ nói vậy vì thấy chồng làm được là quý, không muốn đòi hỏi. Nhưng chữ ấy kéo theo một hệ quả lâu dài: người được coi là chủ của việc nhà sẽ luôn là người phải nghĩ, phải nhắc, phải chịu trách nhiệm khi có gì sót. Người "giúp" thì luôn có quyền rút tay ra.
Chữ "giúp" đến từ đâu
Từ nếp nhà bố mẹ. Trong nhiều gia đình thế hệ trước, việc nhà gần như mặc định là phần của phụ nữ. Người con trai được khen "ngoan" khi biết quét nhà, người con gái làm thì không ai khen vì đó là bổn phận. Lớn lên, cả hai mang theo cách đo đó vào hôn nhân.
Từ lời khen của người lớn và người ngoài. Bà nội, bà ngoại, hàng xóm thường khen "chồng con giỏi quá, biết giúp vợ". Không ai khen người vợ vì đã nấu cơm. Lời khen lệch như vậy dạy cả hai rằng chồng làm là thêm, vợ làm là đương nhiên.
Từ cách chia thu nhập ngày trước. Khi một người đi làm nuôi cả nhà, người kia lo việc nhà, thì chữ giúp có lý do. Nhưng ngày nay phần lớn các cặp vợ chồng đều đi làm, lý do đó đã không còn, chữ thì vẫn ở lại.
Từ chính người gánh nhiều. Có khi chính người vợ, hoặc người chồng đang làm phần lớn, tự nói "anh giúp em" vì ngại tỏ ra đòi hỏi. Nói vậy cho êm chuyện trước mắt, nhưng lâu dần tự đóng mình vào vai người phải lo.
Những hệ quả nhỏ mà dai dẳng của tư thế người "giúp"
Chữ giúp nghe nhẹ nhàng, nhưng khi nó trở thành nếp, nó tạo ra những tình huống quen thuộc trong rất nhiều nhà:
- Người giúp chỉ làm khi được nhờ. Bát đầy bồn mà không ai nói thì vẫn để đó, vì không phải việc của mình.
- Người giúp chờ được cảm ơn, và thấy tủi khi không được cảm ơn. Trong khi người làm chính chưa bao giờ được ai cảm ơn vì nấu bữa tối.
- Người giúp có quyền từ chối. "Hôm nay anh mệt, em làm đi" là câu nghe hợp lý, nhưng người kia thì không có quyền nói câu tương tự.
- Người làm chính phải luôn là người quản lý: nghĩ ra việc, nhờ, nhắc, kiểm. Gánh nặng tinh thần không giảm đi dù tay chân đã có người chia.
- Khi có sơ suất, người làm chính bị trách. Con mặc áo bẩn đi học, người ngoài sẽ hỏi mẹ, hiếm khi hỏi bố.
- Con cái nhìn thấy và học theo. Một đứa con trai lớn lên trong nhà mà bố "giúp mẹ" sẽ dễ coi việc nhà là việc giúp; một đứa con gái sẽ dễ coi việc nhà là của mình.
Không phải nhà nào dùng chữ giúp cũng có đủ những điều trên. Nhưng nếu nhà mình có từ hai, ba điều trở lên, chữ giúp có lẽ đang làm nhiều việc hơn mình tưởng.
Đổi chữ trong nhà mình: bắt đầu từ cách cả hai nói
Đổi chữ là việc của cả hai, không phải để một người bắt bẻ người kia. Cách nhẹ nhàng là nói thẳng ý định trong một lúc thoải mái: "Em để ý là mình hay nói anh giúp em việc nhà. Em muốn mình nói là việc nhà mình thôi, vì em không muốn anh thấy mình đang làm ơn cho em, mà em cũng không muốn em là người phải lo hết." Người chồng có thể đáp lại bằng chính câu đó: "Ừ, từ giờ anh nói là việc của anh."
Sau đó cả hai thử thay một số câu quen miệng. Thay "anh giúp em trông con" bằng "chiều nay anh trông con". Thay "để anh giúp em đi chợ" bằng "hôm nay anh đi chợ, em muốn ăn gì không". Thay câu khen "chồng em hay giúp em" bằng "nhà em hai đứa chia việc". Lúc đầu nghe hơi gượng, giống như đổi cách xưng hô. Vài tuần sau thành quen.
Người vợ cũng cần đổi một chữ của mình: chữ "nhờ". "Em nhờ anh phơi đồ" giữ nguyên vai người giao việc. Khi phơi đồ đã là phần của chồng thì không cần nhờ nữa, cũng không cần cảm ơn như cảm ơn người ngoài, mà là cảm ơn như cảm ơn người nhà, một kiểu ghi nhận đều đặn cho cả hai phía. Nếu nhà nào người chồng đang gánh nhiều hơn, mọi câu trên chỉ cần đổi vai.
Đừng biến việc đổi chữ thành cuộc soi lỗi. Nếu người kia lỡ miệng nói "giúp", chỉ cần cười "việc của anh mà" là đủ. Mục tiêu là thay đổi cách nghĩ dần dần, không phải bắt đúng từ.
Từ chữ sang việc: ba thay đổi cụ thể
Đổi chữ mà không đổi việc thì chỉ là đổi cách gọi một gánh nặng cũ. Ba thay đổi sau giúp chữ "việc chung" có nội dung thật:
- Mỗi người nhận trọn vài mảng, không chờ được nhờ. Ví dụ người chồng nhận trọn bữa sáng và việc đưa con đi học, người vợ nhận bữa tối và việc học của con. Mảng của ai thì người đó tự nhớ, tự làm, tự lo khi có trục trặc.
- Người từng là chủ toàn bộ việc nhà buông tay khỏi những mảng đã giao. Không kiểm lại, không sửa lại, không làm hộ "cho nhanh". Đây thường là bước khó nhất, vì nó cần chấp nhận cách làm khác cách mình.
- Đặt một lúc ngắn hằng tháng để xem lại, khoảng mười lăm phút. Câu hỏi đơn giản: mảng nào đang trơn tru, mảng nào đang bị quên, ai đang thấy quá tải. Điều chỉnh theo giai đoạn, ví dụ mùa con thi thì người lo việc học cần được đỡ bớt việc khác.
Khi ba thay đổi này chạy được một hai tháng, chữ "giúp" thường tự rơi khỏi câu nói của cả nhà, vì không còn ai đứng ở vị trí người giúp nữa.
Khi người ngoài vẫn khen "chồng giỏi giúp vợ"
Hai vợ chồng đổi được cách nghĩ, nhưng bố mẹ, họ hàng, hàng xóm thì không đổi theo ngay. Bà nội thấy con trai rửa bát dễ buột miệng "vợ con sướng thật", hoặc tệ hơn "đàn ông mà phải rửa bát à". Những câu đó dễ làm người chồng ngượng và người vợ khó xử.
Không cần tranh luận với người lớn. Người chồng có thể đáp nhẹ nhàng: "Dạ, việc nhà con mà mẹ, hai đứa chia nhau làm." Câu đó giữ phép lịch sự, không phủ nhận lời mẹ, nhưng cũng không nhận vai người giúp. Người vợ đừng đáp thay chồng trong tình huống này, vì một lời từ con trai nói với mẹ có sức nặng hơn nhiều.
Ngược lại, nếu người vợ phụ trách việc kiếm tiền chính hoặc lo phần lớn chuyện làm ăn, bên nhà vợ hoặc bên nhà chồng hay khen "con dâu giỏi, giúp chồng được nhiều". Người vợ cũng có thể đáp tương tự, rằng đó là việc chung của hai vợ chồng. Hai vợ chồng thống nhất trước với nhau một câu trả lời sẽ đỡ lúng túng hơn khi đứng trước người lớn.
Khi đổi chữ mà không đổi được gì
Có nhà đã nói chuyện về chữ giúp, cả hai gật đầu, nhưng vài tháng sau mọi thứ vẫn như cũ: người kia vẫn chờ được nhắc, vẫn coi việc nhà là ơn, vẫn rút tay khi mệt. Lúc đó đáng hỏi một câu khó hơn: người kia không hiểu, hay hiểu nhưng không muốn đổi? Không hiểu thì nên nói lại theo cách khác; không muốn đổi thì cần một cuộc nói chuyện nghiêm túc hơn về cách hai người coi trọng nhau.
Nếu đã nhiều lần ngồi nói mà không ai nghe được ai, hoặc mỗi lần đều kết thúc bằng cãi lớn, nên tính đến chuyện cùng gặp chuyên gia tư vấn hôn nhân – gia đình. Người ngoài có nghề giúp hai bên tách chuyện việc nhà khỏi chuyện tự ái, và giúp người ít làm thấy rằng đây không phải đòi hỏi vô lý.
Nếu sự từ chối đi kèm lời lẽ coi thường, chửi bới, hoặc dùng tiền để kiểm soát, như không đưa tiền nếu người kia không chịu nhận hết việc nhà, đó không còn là chuyện chữ nghĩa mà là dấu hiệu của bạo lực trong gia đình. Hãy tìm tới người thân tin cậy, hội phụ nữ hoặc chính quyền xã, phường nơi mình ở; có nguy hiểm thì gọi 113.
Câu hỏi thường gặp
Nói "chồng giúp vợ làm việc nhà" thì sai ở đâu?
Không sai về ngữ pháp, nhưng chữ "giúp" ngầm coi việc nhà là của vợ, chồng làm là làm thêm. Lâu dần người vợ thành người phải nghĩ, phải nhắc, còn người chồng có quyền rút tay khi mệt.
Đổi chữ "giúp" thành "việc chung" có thật sự thay đổi được gì không?
Đổi chữ một mình thì thay đổi ít. Nó có tác dụng khi đi kèm đổi việc: mỗi người nhận trọn vài mảng và tự lo, không chờ được nhờ. Khi đó chữ "việc chung" mới có nội dung thật.
Chồng làm việc nhà có cần được cảm ơn không?
Cảm ơn nhau là thói quen tốt, nhưng nên cảm ơn đều cho cả hai phía như cảm ơn người nhà, không phải cảm ơn kiểu được ban ơn. Người vợ nấu bữa tối cũng xứng đáng được cảm ơn như người chồng rửa bát.
Mẹ chồng chê con trai làm việc nhà thì vợ chồng nên làm gì?
Người chồng nên là người đáp, nhẹ nhàng và lễ phép, rằng đây là việc nhà của hai vợ chồng và hai người chia nhau làm. Không cần tranh luận với người lớn, cũng không nên để người vợ đứng ra giải thích thay.
Vợ cũng hay nói "giúp chồng" việc làm ăn thì có sao không?
Cũng là cùng một cơ chế, chỉ đổi vai. Nếu người vợ góp sức thật vào việc kiếm tiền, đó là việc chung của hai người, và tiếng nói của người vợ trong chuyện làm ăn cũng cần ngang với người chồng.
Đã nói nhiều lần mà chồng vẫn coi việc nhà là của vợ thì sao?
Nên phân biệt người kia chưa hiểu hay hiểu mà không muốn đổi. Nếu đã nhiều lần không đi tới đâu, cùng gặp chuyên gia tư vấn hôn nhân – gia đình là bước hợp lý. Nếu có coi thường, chửi bới hay kiểm soát tiền, cần tìm người thân hoặc chính quyền địa phương hỗ trợ.