Khi chồng thất nghiệp, điều người vợ giúp được nhiều nhất trong những tuần đầu là cho anh thấy mình vẫn đứng cùng phía: nghe trước khi khuyên, không hỏi dồn chuyện tìm việc mỗi tối, cùng nhau xem lại chi tiêu như việc của cả nhà chứ không như hình phạt, và giữ cho anh một vai trò thật trong gia đình. Người mất việc thường tự trách mình nặng hơn bất cứ ai trách họ. Thứ họ cần là chỗ dựa, không phải thêm một người giám sát.
Chuyện này cũng xảy ra theo chiều ngược lại, khi vợ là người mất việc, và phần lớn những điều dưới đây áp dụng được cho cả hai. Bài đi qua vì sao biến cố mất việc dễ làm vợ chồng xa nhau, những gì nên làm trong mấy tuần đầu, câu nói mẫu, câu nên tránh, cách chia lại việc trong nhà, và dấu hiệu cho thấy cần người ngoài giúp.
Vì sao mất việc dễ làm vợ chồng xa nhau
Với nhiều người đàn ông, công việc không chỉ là nguồn thu nhập mà còn là chỗ đứng: họ là ai, họ có ích ra sao, họ có còn là người lo được cho vợ con không. Mất việc vì thế giống như bị rút một chân ghế. Phản ứng thường gặp là thu mình lại, ít nói, cáu gắt vì chuyện nhỏ, ngủ nhiều hoặc ngủ không được, cầm điện thoại cả ngày. Có người lại làm ngược: giấu vợ, sáng vẫn mặc áo đi như đi làm, chiều mới về, vì sợ nhìn thấy sự thất vọng trong mắt người nhà.
Phía người vợ cũng chịu áp lực thật. Nỗi lo tiền học, tiền nhà, tiền chợ đổ dồn sang người còn thu nhập. Có người phải nhận thêm việc, làm thêm giờ, rồi về nhà thấy chồng nằm xem điện thoại thì cơn giận bùng lên rất dễ. Có người lo đến mức hỏi han liên tục: hôm nay gửi hồ sơ chưa, có ai gọi chưa. Với người vợ, đó là quan tâm. Với người chồng đang xấu hổ, mỗi câu hỏi giống như một lần bị kiểm tra. Hai nỗi sợ, một bên sợ thiếu tiền, một bên sợ mất mặt, va vào nhau mỗi tối. Nếu không ai gọi tên được chuyện đó, vợ chồng sẽ dần coi nhau là nguồn gây áp lực thay vì là đồng đội.
Những tuần đầu: điều nên làm trước tiên
Nghe hết câu chuyện một lần. Chọn một tối yên tĩnh, để anh kể chuyện mất việc từ đầu đến cuối mà không ngắt lời, không phán ai đúng ai sai. Chỉ cần hỏi: "Anh kể em nghe chuyện ở công ty đi, em muốn biết anh đã trải qua những gì."
Nói rõ mình đứng ở đâu. Một câu ngắn, nói thẳng, đáng giá hơn nhiều lời khuyên: "Chuyện này không thay đổi gì giữa hai đứa mình. Mình cùng tính."
Cho thời gian nghỉ có hạn. Mất việc là một cú sốc, người ta cần vài ngày để lấy lại hơi. Cùng thống nhất một khoảng nghỉ, ví dụ hết tuần này, sau đó mới bắt đầu tính chuyện tìm việc.
Xem lại chi tiêu cùng nhau. Ngồi lại xem khoản nào cắt được, khoản nào giữ. Làm như một việc của cả nhà, hai người cùng cầm bút, không để một người tự quyết rồi thông báo.
Thống nhất nói gì với hai bên nội ngoại. Chuyện có kể với bố mẹ, anh chị em hay không, kể lúc nào và kể bao nhiêu, nên là quyết định chung. Người mất việc thường rất sợ bị bàn tán, nên tôn trọng nhịp của họ.
Từng bước cùng nhau đi qua giai đoạn không có việc
Giai đoạn tìm việc có thể kéo dài vài tuần đến vài tháng. Điều làm vợ chồng mệt nhất thường không phải bản thân việc chờ, mà là sự mơ hồ: không biết người kia đang làm gì, nghĩ gì. Các bước dưới đây giúp giảm sự mơ hồ ấy.
- Hẹn một buổi trao đổi ngắn mỗi tuần, cố định một tối, để anh kể tiến độ tìm việc. Ngoài buổi đó, vợ không hỏi dồn. "Tối chủ nhật mình ngồi với nhau mười lăm phút, anh kể em nghe tuần này thế nào, còn mấy hôm khác em không hỏi nữa nhé."
- Chia lại việc trong nhà theo thời gian thực có. Người đang ở nhà nhiều hơn nhận thêm phần đưa đón con, nấu bữa tối. Nói như một sự sắp xếp hợp lý, không như "anh rảnh thì làm đi".
- Giữ nếp sinh hoạt. Dậy đúng giờ, ăn sáng cùng nhau, có một khung giờ làm việc tìm việc rõ ràng. Nếp giờ giấc giúp người mất việc đỡ trôi dạt.
- Khi có tin tốt nhỏ, ghi nhận ngay, dù chỉ là một lời mời phỏng vấn: "Có người gọi là tốt rồi anh, mình đi đúng hướng."
- Khi có tin không vui, đừng vội tìm lý do. Ngồi cạnh, nghe, rồi hỏi: "Bây giờ anh cần em làm gì, hay chỉ cần em ngồi đây?"
- Cùng nghĩ những lựa chọn rộng hơn: học thêm một kỹ năng, nhận việc tạm thời, đổi hướng nghề. Bàn như hai người cùng xem bản đồ, không như người này giao bài cho người kia.
Điều cốt lõi là thay câu hỏi kiểm tra bằng nhịp trao đổi đã hẹn trước. Người chồng biết lúc nào mình sẽ được hỏi và có thời gian chuẩn bị, người vợ biết mình sẽ được kể nên không phải đoán.
Những câu nên tránh, dù nói vì lo
Có những câu buột ra lúc mệt, lúc sợ, nhưng chúng đánh đúng vào chỗ đau nhất của người mất việc. Mỗi câu dưới đây kèm một cách nói khác giữ được ý mà bớt sát thương.
- "Nhà người ta chồng lương mấy chục triệu." So sánh với người khác chỉ làm người nghe thấy mình vô dụng. Nói về nỗi lo của mình thay vì so: "Em lo tiền học của con tháng sau, mình tính cùng em nhé."
- "Ở nhà cả ngày mà không làm được gì à?" Với người đang mất phương hướng, ở nhà không có nghĩa là rảnh. Nếu cần anh làm thêm việc nhà, nói cụ thể việc gì.
- "Hồi đó em đã bảo anh đừng làm chỗ đó." Nhắc lại quá khứ không giúp tìm việc mới, chỉ thêm một lỗi để tự trách.
- "Anh định ăn bám em đến bao giờ?" Câu này có thể làm tổn thương lâu hơn cả biến cố mất việc. Dù giận đến đâu cũng nên tránh.
- "Có gì đâu, mất việc thì tìm việc khác." Nói nhẹ quá cũng là một cách không lắng nghe. Ghi nhận trước: "Em biết anh buồn, chuyện này không nhỏ."
Khi lỡ nói một câu nặng, xin lỗi sớm và cụ thể: "Lúc nãy em nói thế là không đúng, em đang lo quá. Em xin lỗi." Một lời xin lỗi kịp thời ngăn câu nói ấy thành vết.
Giữ cho người mất việc một vai trò thật trong nhà
Một trong những điều làm người mất việc suy sụp nhanh nhất là cảm giác mình thừa. Vì vậy, đừng gạt anh ra khỏi các quyết định của gia đình chỉ vì anh tạm không có thu nhập. Chuyện con học thêm hay không, chuyện về quê dịp lễ, chuyện sửa lại cái bếp, vẫn hỏi ý kiến anh như trước. Tiếng nói trong nhà không nên đi theo phiếu lương.
Đồng thời, có thể cùng nhau giao cho anh những phần việc có trọng lượng: lo hẳn chuyện học của con trong học kỳ này, đứng ra sửa sang những thứ hỏng hóc lâu nay chưa ai làm, chăm ông bà khi cần. Đó không phải việc để "lấp chỗ trống" mà là đóng góp thật cho gia đình, và nên được ghi nhận như vậy: "Từ hồi anh lo chuyện học của con, em nhẹ hẳn người." Lời ghi nhận này cần đúng, không phóng đại. Người đang nhạy cảm nhận ra rất nhanh khi được khen cho có. Nếu trong nhà có hai người cùng đi làm, cũng nên nói rõ với con một cách nhẹ nhàng, tránh để con nghe được những câu như "bố bây giờ ở nhà ăn bám".
Khi chỉ một người muốn cùng gỡ
Có lúc người vợ muốn nói chuyện thẳng thắn, cùng tính, nhưng người chồng đóng cửa: không kể, gạt đi, hoặc nổi cáu mỗi lần nhắc đến. Ép nói trong lúc ấy thường chỉ đẩy anh xa hơn. Cách vừa sức hơn là làm phần của mình đều đặn: giữ bữa cơm chung, giữ thái độ bình thường, thỉnh thoảng nói một câu mở cửa mà không đòi đáp: "Khi nào anh muốn kể, em ở đây. Không phải hôm nay cũng được."
Ngược lại, có khi người chồng muốn chia sẻ nhưng người vợ quá mệt, quá giận để nghe. Người mất việc cũng có thể chủ động mở lời: "Anh biết em đang gánh nhiều. Anh muốn kể em nghe anh đang làm gì để em đỡ lo, tối nay được không?" Chủ động cho người kia biết mình đang cố là cách giảm cơn giận hiệu quả hơn mọi lời hứa. Nếu sau nhiều tuần một bên vẫn hoàn toàn khép lại, đó là lúc nên tìm thêm sự giúp đỡ.
Dấu hiệu cần người ngoài giúp
Buồn và chán nản sau khi mất việc là phản ứng bình thường. Nhưng nếu tình trạng ấy kéo dài nhiều tuần, đi kèm mất ngủ, bỏ ăn, không muốn ra khỏi nhà, nói những câu như "sống thế này cũng chẳng để làm gì", uống rượu nhiều hơn hẳn trước, thì nên khuyến khích người thân đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Một câu mời nhẹ nhàng: "Em thấy anh mệt lâu quá rồi. Mình đi gặp bác sĩ một lần, em đi cùng anh." Nếu có lời nói hoặc dấu hiệu về việc tự làm hại bản thân, không để người đó ở một mình và tìm trợ giúp y tế ngay.
Khi mâu thuẫn vợ chồng quanh chuyện tiền và việc làm cứ lặp lại mà hai người không tự gỡ được, một buổi gặp chuyên gia tư vấn hôn nhân – gia đình có thể giúp hai bên nghe được nỗi sợ của nhau. Và có một ranh giới cần nói rõ: nếu áp lực biến thành chửi bới, đập phá đồ đạc, đánh đập hay kiểm soát mọi đồng tiền của người kia, đó là bạo lực gia đình, không phải hệ quả "bình thường" của thất nghiệp. An toàn của bản thân và con đi trước, có thể gọi công an qua số 113, báo chính quyền xã hoặc phường, hội phụ nữ hay người thân tin cậy.
Câu hỏi thường gặp
Chồng giấu chuyện mất việc thì vợ nên làm gì khi phát hiện?
Trước hết hiểu rằng nhiều người giấu vì xấu hổ chứ không vì muốn lừa dối. Chọn lúc yên tĩnh, nói rằng mình đã biết, rằng mình buồn vì không được nói sớm nhưng muốn cùng tính, rồi để anh kể. Tránh mở đầu bằng câu kết tội.
Có nên hỏi chồng chuyện tìm việc mỗi ngày không?
Không nên. Hỏi mỗi ngày dễ thành kiểm tra và làm người mất việc thêm áp lực. Tốt hơn là hẹn một buổi cố định mỗi tuần để anh kể tiến độ, ngoài buổi đó thì để anh tự chia sẻ khi muốn.
Vợ phải gánh hết tiền nhà thì có quyền đòi chồng làm hết việc nhà không?
Chia lại việc theo thời gian rảnh thật là hợp lý, nhưng nên bàn như một sự sắp xếp chung chứ không như đòi nợ. Người đang tìm việc vẫn cần thời gian cho việc tìm việc. Nói cụ thể từng việc sẽ dễ được chấp nhận hơn.
Có nên kể với bố mẹ hai bên chuyện chồng mất việc không?
Nên để hai vợ chồng cùng quyết. Có nhà cần sự hỗ trợ của bố mẹ nên kể sớm, có nhà muốn tự xoay xở một thời gian. Điều quan trọng là không một người tự kể sau lưng người kia, vì điều đó làm mất lòng tin.
Bao lâu thì nên lo lắng về tâm trạng của chồng?
Buồn vài tuần đầu là bình thường. Nếu buồn kéo dài kèm mất ngủ, bỏ ăn, không muốn làm gì, uống rượu nhiều hoặc có lời nói chán sống, nên đưa anh đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, và không để anh ở một mình nếu có dấu hiệu nguy hiểm.
Nếu vợ là người mất việc thì những điều này có đúng không?
Phần lớn vẫn đúng. Người mất việc, dù là vợ hay chồng, đều cần được nghe, được giữ tiếng nói trong nhà và không bị hỏi dồn. Người còn đi làm cũng cần được ghi nhận vì đang gánh thêm, nên hai bên đều nói lời cảm ơn với nhau.