Vợ chê nhà chồng hay chồng chê nhà vợ là thói quen nên dừng sớm, vì một câu chê gia đình gốc thường làm người nghe đau sâu và nhớ lâu hơn hầu hết lời trách khác; cách dừng là đổi lời chê con người thành lời nói về một việc cụ thể và cảm giác của mình, và thống nhất với nhau một luật: mình chê nhà mình được, người kia thì không.
Lời chê thường không đến từ ác ý mà từ mệt mỏi, từ những lần bị tổn thương chưa được nói ra, hay từ sự so sánh nếp nhà. Bài này đi qua vì sao người ta chê, vì sao người nghe đau đến thế, cách đổi lời, luật hai người thống nhất, cách gỡ khi lỡ lời, và khi nào lời chê đã thành dấu hiệu đáng lo của cả cuộc hôn nhân. Ví dụ đổi vai vợ chồng xen kẽ, vì ở chiều nào cũng vậy.
Vì sao người ta chê nhà của vợ hoặc chồng mình
Phần lớn lời chê bật ra từ một vết thương cũ. Người vợ từng bị mẹ chồng nói nặng mà chồng không đỡ lời, nhiều tháng sau, trong một trận cãi về chuyện khác, câu "nhà anh ai cũng thế" bật ra. Câu chê ấy là cách người bị tổn thương đòi lại chút công bằng, dù không đúng chỗ.
Một nguồn khác là so sánh nếp nhà. Anh A lớn lên trong nhà ăn cơm đúng giờ, nói năng nhỏ nhẹ; nhà vợ ồn ào, ăn uống tuỳ hứng. Lúc mệt, anh buột miệng "nhà em chẳng có nếp gì". Anh không định chê, chỉ đang thấy lạ và hơi khó chịu. Nhưng người vợ nghe thành "nhà em kém nhà anh".
Nguồn thứ ba là mệt mỏi đổ dồn. Hai vợ chồng đang căng chuyện tiền, chuyện con, chuyện việc làm, và gia đình bên kia là chỗ dễ trút nhất, vì không có mặt để cãi lại. Chê nhà người kia lúc đó giống như một cái van xả, xả xong thấy nhẹ, nhưng người nghe thì không nhẹ chút nào.
Nhận ra nguồn của lời chê giúp cả hai biết cần sửa cái gì: vết thương cũ chưa được nói, sự khác nếp chưa được hiểu, hay áp lực chung chưa được chia.
Vì sao lời chê gia đình làm đau đến thế
Với phần lớn người, gia đình gốc là một phần của chính mình. Người ta có thể tự chê bố mình nóng tính, mẹ mình hay càu nhàu, nhưng khi người khác nói ra, kể cả vợ hay chồng, thì như đang chê chính mình và cả tuổi thơ của mình. Thêm vào đó là cảm giác phải bảo vệ bố mẹ, những người không có mặt để tự bảo vệ.
Lời chê gia đình cũng thường có sức sống lâu. Một câu "nhà em nghèo mà sĩ" có thể được nhớ nguyên văn mười năm sau. Mỗi lần về nhà đẻ, người vợ lại nghe thấy câu ấy trong đầu; mỗi lần bố mẹ vợ lên chơi, cô ấy lại để ý xem chồng có khó chịu không. Một câu nói lúc nóng thành một tấm kính lọc cho mọi lần gặp sau.
Và lời chê làm hỏng cả những lần góp ý đúng. Khi một người đã quen chê, thì đến lúc có chuyện thật cần nói, như em vợ thật sự đang lợi dụng, hay mẹ chồng thật sự đang xen quá sâu, người kia không còn nghe được nữa, vì nghĩ "lại chê nhà mình rồi".
Đổi lời chê thành lời nói được
Phần lớn điều khó chịu với nhà bên kia đều nói được, chỉ cần đổi cách nói từ chê con người sang nói về một việc và cảm giác của mình.
| Lời chê | Lời nói được |
|---|---|
| "Nhà anh gia trưởng." | "Hôm qua bố anh bảo em không được đi làm xa, em thấy khó chịu. Mình bàn xem nói với bố thế nào?" |
| "Nhà em chẳng có nếp gì." | "Anh quen ăn cơm đúng giờ, về bên nhà em ăn muộn anh hơi đói, lần sau anh ăn tạm gì trước nhé." |
| "Mẹ anh soi em từng tí." | "Mẹ góp ý chuyện nấu ăn ba lần trong bữa trưa, em thấy hơi mệt. Anh nghĩ sao?" |
| "Anh em nhà em toàn ăn bám." | "Em trai em hỏi vay lần thứ ba rồi, anh lo khoản tiền nhà mình. Mình bàn trước khi em trả lời em ấy nhé." |
| "Bố mẹ em chiều con quá nên em mới thế." | "Chuyện này anh thấy mình hai đứa khác nhau, mình nói về chuyện của hai đứa thôi." |
Cột phải dài hơn, mất công hơn. Nhưng nó cho người nghe một việc để làm, thay vì một nhãn để cãi. Và nó giữ cuộc nói chuyện ở chỗ hai vợ chồng, không kéo cả nhà bên kia vào.
Luật "mình chê nhà mình được, người kia thì không" và cách thống nhất
Nhiều cặp tìm ra một luật đơn giản và thấy có ích: mỗi người được phép kêu ca về chính gia đình mình, người kia nghe và gật đầu, nhưng không hùa theo, không thêm vào. Để luật này chạy được, hai người nên thống nhất lúc đang êm.
- Mở lời lúc vui: "Mình thử hứa với nhau một điều nhé, không ai chê bố mẹ, anh chị em của người kia, kể cả lúc giận. Có gì khó chịu thì nói việc cụ thể."
- Thống nhất cả chiều ngược lại: khi người kia kêu ca về nhà họ, mình không hùa theo. Vợ kêu "Mẹ em lắm chuyện quá" thì chồng chỉ đáp "Ừ, chắc em mệt", không thêm "Đúng, mẹ em thế thật".
- Đặt một tín hiệu nhắc nhau, như một câu đùa, để lúc người kia lỡ lời thì nhắc nhẹ mà không thành cãi.
- Xem lại sau một tháng: có lần nào lỡ, lỡ vì sao, có điều gì khó chịu với nhà bên kia mà chưa nói được không.
Luật này không cấm nói chuyện khó. Nó chỉ cấm dùng lời chê thay cho việc nói chuyện khó.
Đừng để con nghe bố mẹ chê ông bà bên kia
Có một nhóm người nghe lời chê mà hai vợ chồng hay quên: con cái. Trẻ năm sáu tuổi đã hiểu khá rõ khi mẹ nói "Bà nội con chỉ biết chiều anh họ" hay khi bố nói "Nhà ngoại con lúc nào cũng ồn ào". Trẻ không biết phải đứng về phía nào, chỉ thấy mình bị kẹt giữa hai người lớn mình thương.
Hệ quả thường thấy là trẻ bắt đầu ngại về nhà ông bà bên bị chê, hoặc ngược lại, về đó rồi kể lại những gì bố mẹ nói, và thế là chuyện giữa hai vợ chồng thành chuyện giữa hai nhà. Lớn hơn, trẻ học luôn cách nói ấy, và một ngày nào đó sẽ chê lại nhà vợ, nhà chồng của chính mình.
Vì vậy, trong luật hai người đã thống nhất nên có thêm một dòng: không nói về ông bà, cô dì chú bác bên kia bằng giọng chê khi con có mặt, kể cả khi tưởng con đang mải chơi. Nếu lỡ, nói lại với con một câu đơn giản: "Lúc nãy bố nói vậy là không đúng đâu, bố đang mệt. Ông bà ngoại thương con lắm." Trẻ cần nghe câu sửa ấy hơn người lớn nghĩ, và nó cũng dạy con rằng người lớn biết nhận sai.
Khi đã lỡ chê: gỡ thế nào
Lời đã nói không rút lại được, nhưng gỡ được phần lớn nếu gỡ sớm và gỡ thật. Người lỡ lời nên xin lỗi riêng, không đợi người kia nhắc, và xin lỗi đúng câu đã nói: "Hôm qua anh nói nhà em nghèo mà sĩ, câu đó anh sai. Anh giận chuyện khác mà trút lên bố mẹ em. Anh xin lỗi." Câu xin lỗi có nhắc lại lời đã nói giúp người nghe tin rằng người kia hiểu mình đau ở đâu.
Tránh kiểu xin lỗi có điều kiện: "Anh xin lỗi nếu em thấy buồn", hay "Anh xin lỗi nhưng em cũng biết nhà em thế nào". Những câu này làm người nghe đau thêm lần nữa.
Nếu lời chê đã nói trước mặt bố mẹ người kia hoặc trước họ hàng, thì ngoài xin lỗi vợ hoặc chồng, nên tìm dịp cư xử ân cần với bố mẹ bên ấy, có khi cần một lời xin lỗi trực tiếp. Người lớn tuổi thường bỏ qua nhanh hơn mình nghĩ khi thấy con dâu, con rể biết nhận.
Người được xin lỗi cũng có phần: nói rõ là mình đã nhận lời xin lỗi, hoặc nói thật là mình cần thêm thời gian. Đừng giữ câu chê ấy để dùng lại trong trận cãi sau, vì như thế vòng chê qua chê lại sẽ không bao giờ dừng.
Khi lời chê là dấu hiệu của chuyện lớn hơn
Thỉnh thoảng lỡ lời là chuyện của người bình thường. Nhưng nếu một người chê gia đình người kia thường xuyên, cố ý, kèm sỉ nhục, như gọi bố mẹ vợ bằng những từ xúc phạm, cấm vợ về nhà đẻ vì "nhà đó không ra gì", thì đó không còn là thói quen nói năng. Đó có thể là cách kiểm soát, cô lập người kia khỏi chỗ dựa của họ, một dạng bạo lực tinh thần trong gia đình.
Người ở trong hoàn cảnh này nên giữ liên lạc với gia đình và bạn bè tin cậy, tìm đến hội phụ nữ, chính quyền xã hoặc phường nơi mình ở khi cần, và gọi 113 nếu bị đe doạ hay có đụng chạm tay chân. Nếu hai vợ chồng vẫn muốn sửa, một chuyên gia tư vấn hôn nhân – gia đình có thể giúp cả hai nhìn ra lời chê đang thay cho điều gì chưa nói được. Còn nếu người kia không thấy có gì sai, người bị chê cần ưu tiên giữ mình trước.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vợ hay chê nhà chồng mỗi khi cãi nhau?
Thường vì có những lần bị tổn thương với nhà chồng mà chưa nói ra được, hoặc chồng chưa đỡ lời, nên khi cãi chuyện khác, lời chê bật ra như cách đòi công bằng. Tìm và nói ra vết thương cũ giúp lời chê thưa dần, hơn là chỉ cấm chê.
Chồng chê bố mẹ vợ thì vợ nên phản ứng thế nào?
Nói rõ câu đó làm mình đau, vào lúc cả hai đã bình tĩnh, và đề nghị anh nói việc cụ thể làm anh khó chịu thay vì chê con người. Nếu việc chê thường xuyên, cố ý, kèm sỉ nhục và cấm về nhà đẻ, đó là dấu hiệu cần tìm hỗ trợ.
Có nên hùa theo khi vợ hoặc chồng kêu ca về chính gia đình họ?
Không nên. Người ta được kêu ca về gia đình mình, nhưng nghe người khác thêm vào thì vẫn thấy đau. Chỉ cần ghi nhận cảm giác của người kia như chắc em mệt, không thêm lời đánh giá bố mẹ hay anh chị em của họ.
Lỡ chê nhà vợ trước mặt bố mẹ vợ thì xin lỗi thế nào?
Xin lỗi vợ riêng và đúng câu đã nói, không kèm điều kiện. Sau đó tìm dịp cư xử ân cần với bố mẹ vợ, có khi cần một lời xin lỗi trực tiếp, ngắn và thật. Người lớn tuổi thường bỏ qua khi thấy con rể biết nhận lỗi.
Làm sao để vợ chồng không so bì gia đình hai bên?
Thống nhất lúc đang êm một luật đơn giản là không ai chê gia đình người kia, kể cả lúc giận, có điều gì khó chịu thì nói việc cụ thể và cảm giác của mình. Thêm một tín hiệu nhắc nhau và xem lại sau một tháng.
Khi nào việc chê gia đình người kia là bạo lực tinh thần?
Khi lời chê thường xuyên, cố ý, kèm sỉ nhục, và đi cùng việc cấm người kia liên lạc với gia đình, bạn bè. Đó là cách cô lập và kiểm soát. Người bị như vậy nên giữ liên lạc với người tin cậy, tìm hội phụ nữ, chính quyền xã phường, gọi 113 khi bị đe doạ.