Con thấy bố mẹ bất đồng không phải chuyện quá đáng lo; điều làm con sợ là những trận cãi to tiếng, xúc phạm, đập phá, bị kéo vào chọn phe, và không bao giờ thấy bố mẹ làm lành. Nếu lỡ cãi nhau trước mặt con, việc cần làm là dừng lại khi nhận ra con đang ở đó, nói với con bằng lời con hiểu rằng không phải lỗi của con, rồi để con thấy bố mẹ đã ổn lại.
Bài này giải thích con cảm nhận gì khi bố mẹ cãi nhau, điều gì trong trận cãi làm con bất an nhất, cách dừng giữa chừng, câu nói mẫu theo từng độ tuổi, những việc không nên làm sau đó, và khi nào nên hỏi ý kiến người có chuyên môn về con.
Con thấy và hiểu gì khi bố mẹ cãi nhau
Trẻ con đọc không khí trong nhà trước khi hiểu được lời nói. Một em bé chưa biết nói vẫn giật mình khi nghe giọng to, vẫn quấy hơn khi cả nhà căng thẳng. Trẻ mẫu giáo hiểu "bố mẹ đang giận", nhưng hay tự nghĩ rằng mình là nguyên nhân, vì ở tuổi đó con nhìn mọi thứ xoay quanh bản thân. Trẻ tiểu học bắt đầu nghe ra nội dung, biết bố mẹ đang cãi về tiền, về ông bà, về con, và có thể lo lắng về những điều người lớn không nghĩ tới, như "Bố mẹ có bỏ nhau không?"
Tuổi dậy thì thì khác: con hiểu gần hết, có chính kiến, đôi khi đứng ra bênh một bên, đôi khi đóng cửa phòng và giả như không nghe. Bề ngoài con có vẻ không quan tâm, nhưng con vẫn đang học cách người lớn xử lý bất đồng, và sẽ mang cách đó vào các mối quan hệ sau này của chính con.
Điều này nghe có vẻ đáng sợ, nhưng có một mặt tích cực. Nếu con thấy bố mẹ có lúc không đồng ý, nói với nhau bằng giọng tôn trọng, rồi tìm được cách, rồi vẫn thương nhau, con học được một bài rất quý: bất đồng không có nghĩa là mất nhau. Vì vậy mục tiêu không phải là giấu con mọi mâu thuẫn, mà là để con thấy cách bố mẹ đi qua mâu thuẫn.
Những gì trong trận cãi làm con bất an nhất
Giọng quát, tiếng đập đồ, cửa đóng sầm. Âm thanh lớn và đột ngột làm trẻ nhỏ sợ theo bản năng, chưa cần hiểu nội dung. Ném đồ, đập bàn, dù không nhắm vào ai, đều khiến con thấy nhà mình không an toàn.
Lời xúc phạm giữa bố và mẹ. Khi con nghe bố gọi mẹ bằng từ xấu hoặc mẹ chê bố vô dụng, con không biết phải tin ai. Con thương cả hai, và lời xúc phạm làm con thấy người mình thương đang bị làm đau.
Cãi nhau vì con. Những trận cãi về điểm số, về cách dạy, về chuyện ai lo cho con nhiều hơn dễ làm con nghĩ mình là gánh nặng, là lý do bố mẹ không vui.
Bị kéo vào chọn phe. "Con xem bố con kìa", "Con nói xem mẹ có vô lý không?" Câu hỏi này đặt con vào chỗ phải phản bội một người mình thương. Không đứa trẻ nào nên đứng ở chỗ đó.
Không bao giờ thấy làm lành. Nhiều cặp vợ chồng cãi trước mặt con nhưng làm lành sau cánh cửa phòng ngủ. Con chỉ thấy phần đổ vỡ, không thấy phần hàn gắn, nên con không biết chuyện đã ổn và cứ lo mãi.
Đang cãi thì nhận ra con ở đó: dừng thế nào
Rất nhiều trận cãi bắt đầu khi con đang ở phòng bên và người lớn tưởng con không nghe. Khi nhận ra con đang đứng ở cửa, hoặc thấy con im bặt trong phòng, có thể làm như sau.
- Hạ giọng ngay, không cần nói hết câu đang dở.
- Một người nói với người kia bằng giọng bình thường: "Mình nói tiếp chuyện này sau nhé, con đang ở đây." Đây không phải lúc cãi xem ai bắt đầu.
- Một người tới với con, ngồi xuống ngang tầm mắt con, nói ngắn: "Bố mẹ nói to quá làm con sợ. Bố mẹ đang không đồng ý một chuyện, không phải tại con."
- Đưa con làm một việc bình thường: đánh răng, đọc truyện, ra ban công tưới cây, để con thấy nhịp nhà vẫn chạy.
- Hai người hẹn lại giờ nói tiếp, khi con đã ngủ hoặc ở chỗ khác, và giữ đúng hẹn.
Điều quan trọng là cả hai cùng chấp nhận luật dừng này từ lúc êm. Nếu chỉ một người muốn dừng còn người kia tiếp tục, trận cãi dễ chuyển sang "Lại lấy con ra để né à". Thống nhất trước rằng khi con có mặt thì ai nhắc dừng, người kia dừng, đỡ được rất nhiều tình huống khó.
Sau trận cãi: nói gì với con theo độ tuổi
Con cần nghe ba điều: bố mẹ đã nói to và điều đó không hay, đó không phải lỗi của con, và bố mẹ đang làm lành hoặc đã làm lành. Cách nói khác nhau theo tuổi, nhưng ba điều này giữ nguyên.
| Độ tuổi | Câu nói gợi ý | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Dưới 3 tuổi | Ôm con, giọng nhẹ: "Bố mẹ ổn rồi, bố mẹ thương con." | Con cần sự dịu lại hơn lời giải thích dài |
| 3 đến 6 tuổi | "Lúc nãy bố mẹ nói to làm con sợ. Không phải tại con đâu. Bố mẹ làm lành rồi." | Nhấn mạnh không phải lỗi của con, nhắc lại nếu con hỏi |
| 6 đến 11 tuổi | "Bố mẹ không đồng ý về một chuyện người lớn, bố mẹ nói to là không đúng. Bố mẹ đang tìm cách, con không phải lo." | Không kể chi tiết chuyện người lớn, trả lời thật câu con hỏi |
| Tuổi dậy thì | "Hôm qua bố mẹ cãi nhau to, con nghe thấy chắc khó chịu lắm. Bố mẹ xin lỗi con. Con muốn hỏi gì thì cứ hỏi." | Tôn trọng việc con có ý kiến riêng, không nhờ con phân xử |
Với con lớn, đôi khi con hỏi thẳng "Bố mẹ có ly hôn không?" Nếu không có chuyện đó, hãy trả lời rõ ràng để con yên tâm. Nếu thật sự đang có khó khăn lớn, không cần nói hết, nhưng đừng hứa điều mình không chắc. Hãy nói rằng bố mẹ đang cố gắng, và dù thế nào bố mẹ vẫn là bố mẹ của con.
Để con thấy bố mẹ làm lành
Đây là phần nhiều nhà bỏ qua nhất. Bố mẹ làm lành trong phòng ngủ, sáng hôm sau mọi thứ trở lại bình thường, và người lớn nghĩ con tự hiểu. Thực ra con, nhất là con nhỏ, cần nhìn thấy. Không cần diễn, chỉ cần những dấu hiệu bình thường: bố mẹ ngồi cạnh nhau ăn sáng, nói chuyện vui, cùng đưa con đi học.
Nếu con đã chứng kiến một trận cãi lớn, có thể làm thêm một bước: bố mẹ cùng nói với con. "Hôm qua bố mẹ cãi nhau, con nghe thấy. Bố đã xin lỗi mẹ vì nói to, mẹ cũng xin lỗi bố. Giờ bố mẹ ổn rồi." Việc con thấy bố xin lỗi mẹ, hoặc mẹ xin lỗi bố, dạy con rằng người lớn cũng sai và người lớn biết nhận sai. Đó là bài học con khó học được ở đâu khác.
Cũng có khi chuyện người lớn chưa xong, hai vợ chồng vẫn còn bất đồng. Không sao, chỉ cần nói với con: "Bố mẹ vẫn đang bàn chuyện đó, nhưng bố mẹ sẽ nói chuyện nhẹ nhàng, con không phải lo." Con không cần mọi thứ được giải quyết. Con cần biết rằng bố mẹ vẫn là một đội, dù đang có chuyện chưa đồng ý.
Những điều không nên làm với con sau trận cãi
Lúc còn giận, nhiều người lớn vô tình biến con thành người nghe, người đưa tin, hoặc đồng minh. Những việc dưới đây thường để lại dấu lâu hơn bản thân trận cãi:
- Kể xấu người kia với con: "Bố con là người như vậy đấy." Con mang một nửa của bố và một nửa của mẹ, chê một người là con thấy một nửa mình bị chê.
- Hỏi con ai đúng ai sai, hoặc bắt con chọn ở với ai nếu bố mẹ chia tay.
- Nhờ con chuyển lời: "Ra bảo bố là mẹ không ăn cơm."
- Dùng con làm người nghe tâm sự những chuyện người lớn, như tiền nong, chuyện ngoại tình, chuyện hai bên nội ngoại.
- Hứa với con điều mình không chắc giữ được, như "bố mẹ sẽ không bao giờ cãi nhau nữa".
- Bỏ qua câu hỏi của con, hoặc gạt đi: "Chuyện người lớn, trẻ con biết gì." Con hỏi vì con lo, gạt đi là để con lo một mình.
Nếu đã lỡ làm một trong những điều trên, vẫn sửa được. Nói lại với con: "Hôm qua mẹ kể chuyện bố với con là không đúng. Đó là chuyện bố mẹ phải tự nói với nhau. Con không phải chọn ai cả."
Khi nào cần lo cho con và cho cả nhà
Phần lớn trẻ sẽ bình thường trở lại khi thấy bố mẹ ổn. Nhưng nếu sau một thời gian con có những thay đổi kéo dài như khó ngủ, hay giật mình, ăn ít đi, thu mình, hay cáu gắt, sợ ở nhà một mình, học sút rõ, hoặc kể rằng con lo bố mẹ bỏ nhau, thì nên trò chuyện với cô giáo để biết con ở lớp thế nào, và hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Đây không phải để gắn nhãn cho con, mà để có người cùng nhìn và giúp con đúng cách.
Cũng cần nhìn lại chính các trận cãi. Nếu chúng diễn ra thường xuyên, ngày càng to tiếng, và con gần như lần nào cũng nghe thấy, thì hai vợ chồng nên cân nhắc tìm tới chuyên gia tư vấn hôn nhân gia đình. Thay đổi cách cãi là món quà cho cả con lẫn hai người.
Và nếu trận cãi có đánh, đập phá, đe doạ, hoặc con bị đánh lây, thì đây không còn là chuyện cãi nhau trước mặt con, mà là bạo lực gia đình con đang phải chứng kiến. An toàn của con và của người bị đánh là việc trước tiên: đưa con tới chỗ an toàn, tìm người thân, báo chính quyền xã, phường, hội phụ nữ, gọi 113 khi nguy hiểm.
Câu hỏi thường gặp
Vợ chồng cãi nhau trước mặt con có ảnh hưởng gì?
Ảnh hưởng phụ thuộc vào cách cãi. Những trận cãi to tiếng, xúc phạm, đập phá, kéo con vào chọn phe dễ làm con bất an và nghĩ mình có lỗi. Còn bất đồng nói bằng giọng tôn trọng rồi làm lành trước mặt con lại dạy con rằng người thân có thể khác ý mà vẫn thương nhau.
Nên giải thích gì với con sau khi bố mẹ cãi nhau?
Nói ba điều ngắn gọn: bố mẹ đã nói to và điều đó không hay, đó không phải lỗi của con, bố mẹ đang làm lành hoặc đã làm lành. Không kể chi tiết chuyện người lớn, trả lời thật những câu con hỏi ở mức con hiểu, và để con thấy bố mẹ ổn lại bằng sinh hoạt bình thường.
Con hỏi bố mẹ có ly hôn không thì trả lời sao?
Nếu không có chuyện đó, hãy nói rõ để con yên tâm. Nếu đang có khó khăn lớn, đừng hứa điều mình không chắc, nhưng nói rằng bố mẹ đang cố gắng và dù thế nào bố mẹ vẫn thương con, vẫn là bố mẹ của con. Con cần sự thật vừa sức và cảm giác được yêu thương.
Có nên để con thấy bố mẹ xin lỗi nhau không?
Nên, nếu con đã chứng kiến trận cãi. Thấy bố xin lỗi mẹ hoặc mẹ xin lỗi bố dạy con rằng người lớn cũng sai và biết nhận sai. Không cần diễn, chỉ cần một câu ngắn trước mặt con và những dấu hiệu bình thường cho thấy hai người đã ổn.
Con lớn bênh một bên khi bố mẹ cãi nhau thì xử lý thế nào?
Cảm ơn con vì đã lo cho bố hoặc mẹ, nhưng nói rõ đây là chuyện bố mẹ tự giải quyết, con không phải đứng về phía ai. Tránh lợi dụng việc con bênh để thắng người kia. Sau đó cả hai nên nói chuyện riêng với con để con không mang cảm giác có lỗi với người còn lại.
Dấu hiệu nào cho thấy con bị ảnh hưởng nhiều?
Những thay đổi kéo dài như khó ngủ, giật mình, ăn ít, thu mình, cáu gắt, sợ ở một mình, học sút rõ hoặc hay nói lo bố mẹ bỏ nhau. Khi thấy vậy, nên trao đổi với cô giáo và hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em, đồng thời nhìn lại cách hai vợ chồng đang cãi nhau.