Khi vợ hoặc chồng bệnh nặng, hôn nhân giữ được không chỉ nhờ người khoẻ chăm chu đáo, mà nhờ cả hai người vẫn còn là vợ chồng của nhau: người bệnh vẫn được hỏi ý kiến và được làm phần việc còn làm được, người chăm vẫn được nghỉ, được buồn, được nói thật, và hai người vẫn giữ vài khoảnh khắc không xoay quanh bệnh. Bệnh tật làm thay đổi vai trò rất nhanh. Nếu không để ý, hai người chỉ còn là "người chăm" và "người được chăm".
Bài này không bàn chuyện y khoa, không chẩn đoán hay điều trị. Mọi quyết định về bệnh cần theo bác sĩ điều trị. Trọng tâm ở đây là mối quan hệ: vì sao bệnh nặng thử thách hôn nhân, cách nói chuyện với nhau, chia gánh thế nào để người chăm không gục, câu nên tránh, và lúc nào cần thêm sự giúp đỡ.
Vì sao bệnh nặng thử thách cả hai người
Người bệnh mất đi nhiều thứ cùng lúc: sức lực, công việc, sự tự chủ, có khi cả hình ảnh của chính mình trong gương. Họ có thể cáu gắt, buồn bã, tự trách vì "làm khổ cả nhà", hoặc ngược lại, cố tỏ ra mạnh mẽ để người thân đỡ lo, rồi một mình giữ hết nỗi sợ trong lòng. Có người không muốn bạn đời nhìn thấy mình yếu đuối, nên đẩy họ ra xa đúng vào lúc cần họ nhất.
Người chăm thì gánh thêm việc chăm, việc nhà, việc con, việc kiếm tiền, việc làm thủ tục ở bệnh viện. Họ thường không cho mình quyền mệt, quyền buồn, vì "người bệnh còn khổ hơn". Nỗi lo, nỗi sợ mất người thương, cả những lúc thấy bực mình rồi lại tự trách vì đã bực, đều bị nén lại. Sau nhiều tháng, nhiều người chăm rơi vào kiệt sức. Hai người cùng thương nhau nhưng cùng giấu nhau, và khoảng cách giữa họ lớn dần dù ngày nào cũng ở cạnh nhau. Gọi tên được điều này là bước đầu để giữ hôn nhân trong bệnh tật.
Giữ cho người bệnh vẫn là vợ, là chồng
Hỏi ý kiến như trước. Chuyện của con, chuyện họ hàng, chuyện tiền nong trong nhà, vẫn kể và hỏi ý kiến người bệnh khi họ đủ sức. Bị gạt ra khỏi các quyết định làm người bệnh thấy mình đã "thừa".
Để người bệnh làm phần việc còn làm được. Gấp quần áo, kèm con đọc bài, nghe điện thoại của họ hàng, gọt hoa quả. Làm thay mọi thứ tuy là thương nhưng có khi lấy mất của người bệnh cảm giác có ích.
Giữ những thói quen nhỏ của hai người. Cùng nghe một bài nhạc, cùng xem lại ảnh cũ, nắm tay trước khi ngủ, kể nhau nghe chuyện ngày xưa. Những khoảnh khắc này nhắc rằng hai người vẫn là vợ chồng, không chỉ là bệnh nhân và người nhà.
Hỏi người bệnh cần gì, đừng đoán. "Hôm nay em muốn anh ngồi đây với em, hay em muốn được nghỉ một mình một lúc?" Có người cần được ở cạnh, có người cần được yên. Hỏi là cách tôn trọng.
Nói chuyện thật với nhau về bệnh và nỗi sợ
Nhiều cặp tránh nói về bệnh vì sợ làm nhau buồn. Nhưng im lặng không làm nỗi sợ biến mất, chỉ làm mỗi người phải mang nó một mình. Các bước dưới đây giúp mở lời nhẹ nhàng.
- Chọn lúc người bệnh tỉnh táo, ít đau, không có người ngoài. Không bắt đầu ngay sau một buổi khám có tin xấu, khi cả hai còn choáng.
- Mở lời bằng câu hỏi, không bằng lời động viên vội: "Mấy hôm nay anh nghĩ gì nhiều nhất? Em muốn nghe."
- Nghe hết, kể cả những điều khó nghe như nỗi sợ, sự giận dữ, cảm giác có lỗi. Không vội gạt đi bằng "đừng nghĩ linh tinh".
- Người chăm cũng nói thật một phần cảm xúc của mình, ở mức người bệnh chịu được: "Em cũng sợ. Nhưng em muốn mình cùng sợ với nhau, đừng mỗi người giấu một kiểu."
- Bàn cùng nhau những việc thực tế: ai đi cùng tới các buổi khám, ai giữ hồ sơ bệnh án, nói với con thế nào, nói với họ hàng tới đâu. Những câu hỏi về điều trị thì ghi lại để hỏi bác sĩ.
- Khép lại cuộc nói chuyện bằng một cử chỉ gần gũi và một việc nhỏ cho ngày mai, để câu chuyện không dừng ở nỗi lo.
Không cần nói hết mọi điều trong một lần. Những cuộc nói chuyện ngắn, lặp lại theo thời gian thường nhẹ nhàng hơn một buổi dài nặng nề.
Chia gánh để người chăm không kiệt sức
Người chăm kiệt sức thì không chăm được lâu, và cũng không còn sức để làm vợ, làm chồng. Vì vậy, chia gánh không phải là bỏ bê người bệnh mà là cách giữ cho người chăm trụ được. Có thể nhờ anh chị em, con lớn, bố mẹ hai bên luân phiên trực bệnh viện hoặc trông nhà một vài buổi mỗi tuần. Có thể thuê người hỗ trợ chăm sóc nếu điều kiện cho phép. Việc nhờ cần cụ thể: ai, buổi nào, làm gì, để người được nhờ biết rõ và người chăm không phải nhắc.
Người chăm cũng cần một khoảng thời gian cho riêng mình mỗi tuần: ngủ một giấc trọn, gặp một người bạn, đi bộ một vòng. Người bệnh, khi đủ sức, có thể chủ động đề nghị: "Chiều nay để con trông anh, em đi về tắm rửa, ngủ một giấc cho đẫy." Lời đề nghị từ người bệnh giúp người chăm bớt áy náy khi nghỉ. Ngoài ra, một người trong họ hàng có thể nhận lo phần giấy tờ, bảo hiểm, liên lạc với họ hàng, để người chăm chỉ tập trung vào chăm sóc và vào hai vợ chồng.
Tiền chữa bệnh: bàn chung, không để thành gánh của một người
Bệnh nặng thường kéo theo chi phí lớn và kéo dài, trong khi một nguồn thu nhập có thể mất đi. Chuyện tiền vì thế rất dễ trở thành chỗ căng nhất. Người chăm lo không đủ tiền nhưng ngại nói vì sợ người bệnh áy náy. Người bệnh thì có khi muốn dừng điều trị vì "tốn kém cho cả nhà", hoặc ngược lại, không biết nhà đang xoay xở ra sao vì bị giấu. Cả hai kiểu giấu đều làm người kia mất quyền được cùng quyết định về chính cuộc đời mình.
Cách nhẹ nhàng hơn là để người bệnh, khi đủ sức, biết bức tranh chung: nhà đang chi cho việc gì, đang nhờ ai, còn những khoản nào phải tính. Không cần đưa mọi con số mỗi ngày, nhưng cần đủ để người bệnh không cảm thấy bị cho ra rìa. Những quyết định về hướng điều trị nên do người bệnh, bác sĩ và người bạn đời cùng bàn; chi phí là một phần cần nói tới, nhưng không nên là phần duy nhất.
Khi họ hàng hai bên góp tiền, nên thống nhất giữa hai vợ chồng ai sẽ cảm ơn, ai ghi nhớ, để không bên nào thấy bị coi nhẹ. Nếu có câu hỏi về bảo hiểm, chế độ, giấy tờ, nên hỏi bộ phận phụ trách ở bệnh viện, và tránh để người chăm phải tự mày mò tất cả một mình. "Phần giấy tờ bảo hiểm để chú lo giúp em được không, em chỉ muốn ở với anh ấy."
Những câu nên tránh, ở cả hai phía
Trong cảnh bệnh tật, lời nói dễ đi chệch dù ý tốt. Vài câu dưới đây hay làm người kia đau thêm.
- Người chăm nói: "Anh cứ nằm đấy, việc gì em cũng làm được." Câu này nghe như thương nhưng có thể làm người bệnh thấy mình vô dụng. Thay bằng: "Anh giúp em gấp chỗ quần áo này nhé."
- Người chăm nói: "Em khổ vì anh thế này đây." Dù đang kiệt sức, câu này làm người bệnh mang thêm mặc cảm. Nói nỗi mệt mà không gán cho người bệnh: "Hôm nay em mệt, em cần nghỉ một chút."
- Người bệnh nói: "Em cứ bỏ anh đi mà sống." Câu nói ra vì thương hay vì tuyệt vọng đều làm người chăm đau. Nói thật nỗi sợ làm khổ người kia thay vì đẩy họ đi.
- Người bệnh nói: "Em thì biết gì nỗi đau của anh." Đúng là người khoẻ không cảm được hết, nhưng câu này đóng cửa. Thử: "Hôm nay anh đau lắm, anh chỉ cần em ngồi đây."
- Cả hai nói: "Không sao đâu." khi rõ ràng là có sao. Lời trấn an giả làm hai người xa nhau hơn là gần.
Khi lỡ lời, xin lỗi sớm. Trong cảnh bệnh tật, ai cũng có lúc không giữ được mình, và một lời xin lỗi kịp thời giữ lại được rất nhiều.
Khi cần người ngoài giúp
Người chăm có dấu hiệu kiệt sức kéo dài, mất ngủ, khóc nhiều, cáu gắt với cả con cái, không còn thiết làm gì, hay sức khoẻ chính mình đi xuống, nên đi khám và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Người bệnh nếu buồn kéo dài, không muốn ăn, nói những câu chán sống, cũng cần được bác sĩ điều trị và chuyên gia tâm lý hỗ trợ. Nếu có lời nói hoặc dấu hiệu tự làm hại bản thân, không để người đó một mình và báo ngay cho nhân viên y tế.
Nhiều bệnh viện có bộ phận công tác xã hội, nhóm hỗ trợ người nhà bệnh nhân, có thể hỏi bác sĩ điều trị hoặc điều dưỡng. Nếu mâu thuẫn vợ chồng xoay quanh việc chăm sóc, chia tiền thuốc hay sự can thiệp của họ hàng cứ lặp lại, một chuyên gia tư vấn hôn nhân – gia đình có thể giúp hai người và cả gia đình lớn ngồi lại. Còn những câu hỏi pháp lý như uỷ quyền, giấy tờ tài sản khi một người không tự làm được, nên tra văn bản pháp luật hiện hành và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh hay cáu gắt với vợ hoặc chồng thì phải làm sao?
Cáu gắt thường là cách người bệnh xả nỗi đau, nỗi sợ và cảm giác mất kiểm soát. Người chăm cố không phản ứng ngay, đợi lúc dịu rồi nói nhẹ cảm giác của mình. Nếu cáu gắt biến thành chửi bới, đe doạ kéo dài, nên nhờ bác sĩ và chuyên gia hỗ trợ.
Người chăm thấy bực mình rồi tự trách có bình thường không?
Rất bình thường. Chăm người bệnh nặng lâu ngày ai cũng có lúc bực, mệt, thậm chí muốn trốn đi. Cảm giác đó không có nghĩa là hết thương. Điều cần làm là tìm chỗ nghỉ và chỗ chia sẻ, không nén mãi trong lòng.
Có nên nói thật với người bệnh về tình trạng của họ không?
Đây là chuyện cần bàn với bác sĩ điều trị, tuỳ tình trạng và mong muốn của người bệnh. Nhiều người muốn được biết để tự quyết định. Giữa hai vợ chồng, nên tránh tình trạng mỗi người biết một kiểu và giấu nhau.
Làm sao giữ tình cảm vợ chồng khi một người nằm viện lâu?
Giữ những thói quen nhỏ: nắm tay, kể chuyện con, xem ảnh cũ, cùng nghe một bài nhạc. Hỏi ý kiến người bệnh về việc nhà. Những khoảnh khắc không nói về bệnh giúp hai người nhớ mình vẫn là vợ chồng.
Nói với con nhỏ về việc bố hoặc mẹ bệnh nặng thế nào?
Nói đơn giản, đúng sự thật ở mức con hiểu được, cho con biết ai đang chăm lo và nhịp sinh hoạt của con vẫn được giữ. Cho con làm một việc nhỏ cho người bệnh như vẽ tranh. Hỏi thêm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu con lo âu nhiều.
Họ hàng góp ý chuyện chữa bệnh khác ý vợ chồng thì xử lý sao?
Cảm ơn sự quan tâm, rồi nói rõ hai vợ chồng đang theo hướng của bác sĩ điều trị. Hai người cần thống nhất với nhau trước để đứng cùng phía. Người là con ruột của gia đình bên kia nên đứng ra nói với họ hàng nhà mình.